Phải chăng cuộc Cách Mạng Da Cam
đã chấm dứt tại Ukraine?
Tuấn Minh
Cuộc bầu cử tổng thống tại Ukraine diễn ra vào ngày Chủ Nhật cuối tuần qua đã không đi đến kết quả chiến thắng rõ rệt cho bất cứ ứng viên nào, do bởi có tất cả 18 người dự tranh, và không có ai đạt được đa số quá bán. Do đó, chỉ có hai người về đầu là ông Yanukovich và bà Tymoshenko sẽ dự tranh một lần nữa ở vòng hai vào ngày 7 tháng 2 sắp tới. Những con số sơ khởi cho biết là ông Yanukovich chiếm được tỉ lệ khoảng 35% so với đối thủ về hạng nhì là bà Tymoshenko khoảng 25%. Tuy nhiên, sự cách biệt này chưa hẳn là quá to lớn như nhiều người có thể lầm tưởng, vì còn tuỳ vào lá phiếu ủng hộ của 16 ứng viên còn lại, với nhiều chuyên gia tin rằng đa số có thể bỏ phiếu ủng hộ cho bà Tymoshenko nhiều hơn là cho ông Yanukovich.
Do đó, lần này có thể người dân Ukraine lại chứng kiến một cuộc tranh tài gay cấn khác, tương tự như vụ bầu cử tổng thống sau cùng diễn ra cách nay hơn 5 năm. Vào tháng 11 năm 2004, ông Yanukovich cũng đã về đầu cùng với một đối thủ là ông Viktor Yushchenko để tham dự vào cuộc bầu cử vòng hai. Trong kỳ đó, chính quyền Ukraine tuyên bố là ông Yanukovich về nhất và ông ta đã được phía Nga chính thức gửi điện văn chúc mừng tân tổng thống. Thế nhưng hàng ngàn người dân Ukraine đã đổ xô xuống đường phố tại thủ đô Kiev để phản đối kết quả cuộc bầu cử mà họ cho là có nhiều gian lận. Những cuộc xuống đường này kéo dài trong nhiều tuần lễ, mở màn cho một phong trào về sau này được gọi là cuộc Cách Mạng Da Cam, và khiến cho toà án tối cao tại Ukraine ra lệnh phải tổ chức một cuộc bầu cử lần thứ hai vì có nhiều dấu hiệu gian lận.
Hàng ngàn người với màu áo cam tham dự tại Công trường Độc Lập tại Kiev vào năm 2004.
Ứng cử viên Yushchenko vào lúc ấy có khuôn mặt bị biến dạng sưng phù và đổi màu, do hậu quả của một vụ đầu độc bằng chất dioxin, mà nhiều người nghi ngờ rằng có thể do một vài tay gián điệp của Nga cài vào để đầu độc trong thức ăn. Sự kiện ông Yushchenko bị đầu độc và ảnh hưởng của nhiều cuộc xuống đường kéo dài trong nhiều tuần lễ trong khí thế của cuộc cách mạng nhằm muốn thoát ra khỏi ảnh hưởng của lân bang đàn anh là Nga đã khiến cho đa số cử tri dồn phiếu cho ông Yushchenko thắng cử, với sự hỗ trợ của một đồng minh đắc lực là bà Tymoshenko, sau đó được ông bổ nhiệm làm thủ tướng.
Không ai rõ là cuộc bầu cử vòng hai lần này sẽ khít khao gay cấn như lần sau cùng hay không, nhưng nhiều phần là sẽ không có những màn cáo buộc về gian lận do bởi chính quyền đương thời không phải nằm về phía ủng hộ ông Yanukovich và chịu ảnh hưởng của Nga. Thông tin của chính phủ cho biết là có khoảng 67% trong tổng số trên 36 triệu cử tri tại Ukraine đã tham dự cuộc bỏ phiếu ở vòng nhất trong ngày Chủ Nhật vừa qua.
Những tấm bích chương in hình các ứng cử viên tổng thống
Viktor Yanukovich (bên phải) và Viktor Yushchenko tại thủ đô Kiev.
Nếu như chưa ai biết được người thắng cuộc để trở thành vị tân tổng thống trong tháng tới, mọi người đều đã thấy rõ kẻ thất bại nặng nề nhất lần này chính là đương kim Tổng thống, ông Viktor Yushchenko, chỉ thu về được khoảng 5.5% tỉ lệ ủng hộ của cử tri. Và do đó, nhiều người có thể nhanh miệng và tóm gọn rằng cuộc Cách Mạng Da Cam đã thật sự chấm dứt tại Ukraine sau khi đã bùng lên và đem lại nhiều hy vọng cho làn sóng tự do và dân chủ có thể thổi đến những phần đất nằm sát cạnh nước Nga, với sự khuyến khích hay yểm trợ có thể đến được từ phía Hoa Kỳ và phương Tây.
Thế nhưng những niềm hy vọng lạc quan đó đã sớm tiêu tan trước những thực tế khó khăn và phũ phàng của chính trường nước Ukraine, vốn vẫn còn bị giằng co và dính líu khá nhiều với lân bang hùng mạnh hơn về phía đông bắc. Đồng minh của ông Yushchenko là bà Tymoshenko được chọn lựa làm Thủ tướng, nhưng những dị biệt về cá nhân cũng như trong chính sách đã khiến cho hai người đồng minh cũ bỗng trở thành đối thủ và luôn công kích lẫn nhau khiến cho việc điều hành đất nước không được dễ dàng. Cùng lúc đó, ông Yushchenko cũng bị cáo buộc là đã để cho những đàn em thân tín thao túng quyền lực để cho tình trạng tham nhũng tràn lan, khiến cho những lời hứa hẹn cải tổ chính quyền của ông lúc ban đầu đã không được thực hiện.
Nếu như người dân tại Ukraine và nhiều chính khách phương Tây vào đầu năm 2005 có thể mơ ước đến ngày quốc gia này có thể thoát khỏi sự lệ thuộc lâu đời về phía Nga để tiến gần hơn về phía Tây Âu, thì những thực tế sau đó đã cho thấy là tình hình không thay đổi dễ dàng và chủ quan như vậy, xuyên qua nhiều biến cố như cuộc tranh chấp với Nga về giá cả khí đốt, về cuộc chiến giữa Nga và Georgia trong năm 2008, và sau cùng là cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu tác hại nặng nề lên hầu hết các nước tại Âu Châu. Tại Ukraine, đồng tiền bị phá giá nặng, nền kinh tế bị đình trệ và Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế đã phải can thiệp bằng cách cứu giúp một ngân khoản lên đến 11.4 tỉ Euros, tương đương khoảng 16.4 tỷ Mỹ-kim. Qua đến năm 2009, tình hình cũng chưa khá nổi, khi mức tổng sản lượng quốc gia (GDP) của Ukraine bị tụt giảm đến 15%, theo như thống kê của Ngân Hàng Thế Giới, với tiên đoán mới nhất cho năm 2010 cũng chỉ có tăng trưởng rất èo uột.
Những diễn biến thời sự đã cho thấy là Ukraine đã không thể nào dễ dàng tự lập được nếu như không có sự trợ giúp từ phía Nga, đồng minh lâu đời trong lịch sử và cũng là quốc gia bạn hàng trao đổi mậu dịch lớn nhất của Ukraine. Vì thế cho nên lần này cả hai ông Yanukovich và bà Tymoshenko, tuy có nhiều khác biệt lớn trong chính sách và cá tính, đều gần như có cái nhìn ôn hoà hơn trong đường hướng ngoại giao với Nga. Kết quả đầu tiên có thể thấy được là việc muốn đẩy Ukraine tiến đến việc gia nhập vào liên minh NATO -- một điều mà phía Nga rất chống đối -- coi như sẽ không được đề cập đến trong những năm sắp tới. Hơn nữa, giao tình giữa Ukraine và Georgia từ nay sẽ không còn được thắm thiết như lúc trước, sau khi ông Yushchenko sẽ phải rút lui.
Không ai ngạc nhiên về chuyện ông Yanukovich có đường lối ủng hộ mạnh mẽ việc hợp tác với Nga, nhất là khi ông còn kêu gọi việc nâng tiếng Nga lên thành một ngôn ngữ thứ hai chính thức trong nước, sau tiếng Ukraine. Nhưng ngay cả bà Tymoshenko cũng tỏ ra thay đổi lập trường cứng rắn đối với Nga như lúc trước để quay sang hoà hoãn hơn với phía Điện Cẩm Linh trên nhiều hồ sơ như vấn đề năng lượng khí đốt cũng như an ninh quốc phòng trong năm qua.
Sinh trưởng trong một vùng nói tiếng Nga là Dnipropetrovsk ở phía tây Ukraine, bà Tymoshenko thật ra chỉ bắt đầu học tiếng Ukraine khi tham dự vào chính trường lúc mới lớn. Nhưng bà đã biết khai thác tinh thần tự ái dân tộc khi kêu gọi chỉ nên dùng tiếng Ukraine như là ngôn ngữ chính thức duy nhất trên toàn nước Ukraine. Mặc dù nước này có dân số khoảng 67% gốc Ukraine và 30% gốc Nga, nhưng hầu như nhiều người dân Ukraine đều quen thuộc với tiếng Nga.
Những tấm bích chương tranh cử của nữ Thủ tướng
Yulia Tymoshenko tại thủ đô Kiev.
Thế nhưng giờ đây bà Tymoshenko lại nói đến nhu cầu cần phải phục hồi lại những quan hệ với lân bang hùng mạnh ở phía bắc. Vào mùa đông năm ngoái, bà đã bay sang Nga và hội kiến riêng với Thủ tướng Vladimir Putin để sau đó xuất hiện với một sự thoả thuận để phía Nga có thể chấp nhận mở khoá trở lại những đường ống dẫn khí đốt cần thiết cho nhu cầu của nhiều nước tại Âu Châu xuyên qua nước Ukraine, vừa giúp cho nước này có năng lượng cần thiết để sưởi ấm trong mùa đông vừa có thêm lợi nhuận huê hồng từ những đường ống dẫn khí này.
Sự thay đổi trong ngôn từ của bà Tymoshenko đã khiến cho nhiều chuyên gia tin rằng bà đã đi đến một thoả hiệp nào đó với phía Nga. Phía ủng hộ cho Tổng thống Yushchenko thì tố cáo là Nga đã giữ một số những tài liệu hoặc tin tức cá nhân bất lợi cho bà Tymoshenko và do đó đã ép buộc bà phải tùng phục theo. Nhưng các phụ tá và những người ủng hộ bà thì bác bỏ những lời cáo buộc này. Họ cho rằng trong một quốc gia đã gắn bó lâu đời với Nga trong suốt chiều dài lịch sử, việc gây căng thẳng hay lạnh nhạt với Nga không phải là một chính sách khôn ngoan và thực dụng. Những người này đã chỉ trích đường lối của Tổng thống Yushchenko gây bực tức nhiều cho phía Nga và bất lợi cho Ukraine.
Nhưng cho dù có người nào được đắc cử trong kỳ bầu cử vòng hai vào ngày 7 tháng Hai sắp tới, người dân tại Ukraine cũng không tin tưởng hay chờ đợi những thay đổi lớn lao nào sẽ xảy đến. Hiện nay, đa số người dân vẫn còn bực tức đối với giới lãnh đạo chính quyền đã không giải quyết được tình trạng tham nhũng tràn lan cũng như đã không đem lại những cải cách về kinh tế và tư pháp như đã hứa hẹn trước đây. Trong một chừng mực nào đó, cử tri đi bầu trong vòng một vừa qua không phải chỉ để bỏ phiếu ủng hộ cho một ứng cử viên nào mà có lẽ là để bỏ phiếu chống lại một ứng cử viên. Và đó có lẽ là tình trạng thích ứng cho trường hợp của đương kim tổng thống, ông Viktor Yushchenko, khi ông chỉ nhận được có 5.5% số phiếu ủng hộ sau thời gian cầm quyền 5 năm.
Điều này cho thấy là những lãnh tụ khi được bầu lên với nhiều hứa hẹn sau một phong trào đổi mới to lớn -- như ông Viktor Yushchenko sau cuộc Cách Mạng Da Cam tại Ukraine vào năm 2004, hoặc như lãnh tụ Lech Walesa của nghiệp đoàn lao động Solidarnosc được bầu làm Tổng thống tại Ba Lan vào năm 1990, hoặc như của bà Corazon Aquino sau cuộc lật đổ nhà độc tài Ferdinand Marcos vào năm 1986 -- có thể nhiều khi không còn giữ được sự ủng hộ to lớn của người dân như lúc ban đầu do bởi nhiều yếu tố ngoài tầm tay của họ.
Phần lớn là các lãnh tụ này khám phá ra rằng việc điều hành một chính quyền có phần nhiêu khê và khó khăn hơn là việc lãnh đạo một phong trào cách mạng, đòi hỏi nhiều toan tính và thoả hiệp có tính cách thực dụng mà có thể không thích hợp với bản tính cá nhân của họ lúc ban đầu. Hơn nữa, họ cũng có thể khám phá ra một thực tế khác là một cá nhân nhiều khi cũng không thể nào làm thay đổi được một tình thế vốn đã bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố bám rễ lâu đời trong một xã hội. Và người dân, vốn là những thành phần thiếu hiểu biết, thiếu kiên nhẫn, cũng như nhiều lúc dễ trở thành vô ơn nhất do bản tính ích kỷ cá nhân, sẵn sàng từ bỏ tất cả những anh hùng hay lãnh tụ cũ của họ nếu như họ không được thoả mãn những nhu cầu tức thời có lợi cho cá nhân của họ.
Tuấn Minh
Houston, Texas 20-01-2010